Wysoka temperatura nie zawsze prowadzi do poważnych problemów zdrowotnych. Organizm przez długi czas potrafi skutecznie bronić się przed przegrzaniem, wykorzystując naturalne mechanizmy chłodzenia. Jednak gdy są one niewystarczające, może dojść do wyczerpania cieplnego, a następnie do udaru cieplnego – stanu bezpośrednio zagrażającego życiu.

Choć pojęcia te często używane są zamiennie, oznaczają dwa różne stany, które wymagają odmiennego postępowania.

Czym jest wyczerpanie cieplne?

Wyczerpanie cieplne pojawia się, gdy organizm traci duże ilości wody i elektrolitów wskutek intensywnego pocenia się. Temperatura ciała jest podwyższona, ale mechanizmy termoregulacji nadal działają.

Najczęściej dochodzi do niego podczas:

• wielogodzinnego przebywania na słońcu,
• pracy fizycznej w wysokiej temperaturze,
• intensywnego wysiłku sportowego,
• przebywania w dusznych, niewentylowanych pomieszczeniach.

Objawy wyczerpania cieplnego

Do najczęstszych objawów należą:

• bardzo silne pragnienie,
• obfite pocenie się,
• blada i chłodna, wilgotna skóra,
• osłabienie,
• zawroty głowy,
• nudności lub wymioty,
• ból głowy,
• bolesne skurcze mięśni, zwłaszcza łydek,
• przyspieszony oddech,
• szybkie tętno,
• uczucie omdlewania.

Temperatura ciała zwykle nie przekracza 40°C.

To moment, w którym szybka reakcja może zapobiec rozwojowi znacznie groźniejszego udaru cieplnego.

Jak pomóc osobie z wyczerpaniem cieplnym?

Najważniejsze jest jak najszybsze schłodzenie organizmu.

Należy:

• przenieść osobę do chłodnego, zacienionego miejsca,
• ułożyć ją w wygodnej pozycji,
• poluzować lub zdjąć zbędną odzież,
• podawać chłodne (nie lodowate) płyny małymi łykami, jeśli jest przytomna,
• stosować chłodne okłady na kark, pachy i pachwiny,
• włączyć wentylator lub klimatyzację, jeśli są dostępne.

Jeżeli objawy nie ustępują w ciągu 30–60 minut lub nasilają się, należy skontaktować się z lekarzem.

Udar cieplny – stan zagrożenia życia

Udar cieplny to najcięższa postać przegrzania organizmu. Dochodzi do niego w sytuacji, gdy mechanizmy chłodzenia przestają działać, a temperatura ciała gwałtownie wzrasta – zwykle przekracza 40°C.

Wysoka temperatura zaczyna uszkadzać komórki organizmu, w tym mózg, serce, nerki i wątrobę.

Bez natychmiastowego leczenia może dojść do niewydolności wielonarządowej, trwałych uszkodzeń neurologicznych, a nawet śmierci.

Objawy udaru cieplnego

Najbardziej charakterystyczne objawy to:

• temperatura ciała powyżej 40°C,
• gorąca, zaczerwieniona skóra (nie zawsze wilgotna),
• zaburzenia świadomości,
• splątanie,
• problemy z mówieniem,
• agresja lub nietypowe zachowanie,
• silny ból głowy,
• drgawki,
• utrata przytomności.

Nie u każdej osoby występują wszystkie objawy jednocześnie.

Najważniejszym sygnałem alarmowym są zaburzenia świadomości połączone z wysoką temperaturą ciała.

Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym

Udar cieplny wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego.

Do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa należy:

1. Przenieść poszkodowanego do chłodnego miejsca.
2. Zdjąć nadmiar odzieży.
3. Rozpocząć intensywne chłodzenie organizmu.
4. Przykładać zimne okłady do szyi, pach i pachwin.
5. Polewać ciało chłodną wodą.
6. Zapewnić ruch powietrza za pomocą wentylatora.
7. Kontrolować oddech i stan świadomości.

Osobie nieprzytomnej nie wolno podawać płynów. Jeżeli przestaje oddychać, należy rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową zgodnie z obowiązującymi wytycznymi.

Udar cieplny a udar słoneczny – czy to to samo?

Nie. To pojęcia często mylone.

Udar słoneczny jest następstwem bezpośredniego działania promieni słonecznych na głowę i kark.

Udar cieplny może wystąpić również w cieniu, samochodzie, hali produkcyjnej czy dusznym mieszkaniu – wszędzie tam, gdzie organizm nie jest w stanie oddać nadmiaru ciepła.

Każdy udar słoneczny może prowadzić do udaru cieplnego, ale nie każdy udar cieplny jest skutkiem ekspozycji na słońce.

Dlaczego nie wolno zostawiać dziecka ani zwierzęcia w samochodzie?

To jedna z najczęstszych przyczyn tragicznych zdarzeń podczas upałów. Wbrew powszechnej opinii nie potrzeba ekstremalnych temperatur.

Przy temperaturze powietrza wynoszącej około 30°C wnętrze zamkniętego samochodu może nagrzać się do ponad 50°C już po kilkunastu–kilkudziesięciu minutach. Nawet uchylone okna nie zapewniają odpowiedniej wentylacji i nie zapobiegają gwałtownemu wzrostowi temperatury.

Dzieci przegrzewają się znacznie szybciej niż dorośli, ponieważ ich organizm ma mniej wydolne mechanizmy termoregulacji. Podobnie jest w przypadku psów i kotów, które mają ograniczoną możliwość oddawania ciepła.

Pozostawienie dziecka lub zwierzęcia w aucie, nawet „tylko na chwilę”, może zakończyć się udarem cieplnym i stanowi realne zagrożenie życia.

Czy można uprawiać sport podczas upałów?

Tak, ale z dużą ostrożnością. Najbezpieczniej trenować:

• przed godziną 9.00,
• po godzinie 19.00,
• w zacienionych miejscach,
• przy odpowiednim nawodnieniu.

Podczas upałów warto zmniejszyć intensywność treningów oraz wydłużyć przerwy na odpoczynek. Należy natychmiast przerwać aktywność, jeśli pojawią się:

• zawroty głowy,
• nudności,
• osłabienie,
• skurcze mięśni,
• uczucie dezorientacji.

Ignorowanie tych objawów może prowadzić do szybkiego rozwoju wyczerpania cieplnego.

Jak chronić dzieci przed upałem?

Dzieci, zwłaszcza niemowlęta, są jedną z grup najbardziej narażonych na przegrzanie. Rodzice powinni pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

• regularnie proponować dziecku picie, nawet jeśli nie zgłasza pragnienia,
• unikać spacerów w godzinach największego nasłonecznienia,
• wybierać lekką, przewiewną odzież,
• chronić głowę kapeluszem lub czapką,
• stosować kremy z wysokim filtrem UV,
• nigdy nie przykrywać wózka pieluchą tetrową lub kocem.

Choć może się wydawać, że przykrycie wózka zapewni cień, w rzeczywistości ogranicza ono cyrkulację powietrza i powoduje gwałtowny wzrost temperatury wewnątrz.

O czym powinni pamiętać seniorzy?

Osoby starsze często nie odczuwają pragnienia mimo postępującego odwodnienia. Dlatego powinny:

• pić wodę regularnie, zgodnie z planem, a nie dopiero wtedy, gdy chce im się pić,
• unikać wychodzenia z domu w najgorętszych godzinach dnia,
• przebywać w chłodnych pomieszczeniach,
• kontrolować ciśnienie tętnicze,
• pozostawać w kontakcie z rodziną lub sąsiadami podczas długotrwałych fal upałów.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby przyjmujące leki moczopędne, obniżające ciśnienie tętnicze lub wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową. W razie wątpliwości dotyczących ich stosowania podczas upałów należy skonsultować się z lekarzem – nie wolno samodzielnie odstawiać ani zmieniać dawkowania leków.

---

Najczęstsze błędy popełniane podczas upałów

Choć większość osób zdaje sobie sprawę z zagrożeń związanych z wysoką temperaturą, wiele codziennych nawyków może zwiększać ryzyko przegrzania organizmu.

Do najczęstszych błędów należą:

• picie zbyt małej ilości wody,
• wychodzenie na słońce w południe,
• pozostawianie otwartych okien przez cały dzień,
• ustawianie klimatyzacji na bardzo niską temperaturę,
• intensywny trening w pełnym słońcu,
• spożywanie alkoholu w upalne dni,
• pozostawianie dzieci lub zwierząt w samochodzie,
• lekceważenie pierwszych objawów odwodnienia i przegrzania.

Wiele przypadków udaru cieplnego można byłoby uniknąć dzięki prostym środkom ostrożności i szybkiej reakcji na pierwsze sygnały wysyłane przez organizm.