...
18 listopada 2026
Maja Marklowska-Tomar
Maja Marklowska-Tomar

Choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi może ujawnić się długo po transplantacji

Przeszczepienie szpiku może uratować życie pacjenta z nowotworem krwi, ale wiąże się również z ryzykiem poważnych powikłań. Jednym z nich jest choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (GvHD), która może zaatakować skórę, oczy, płuca i wiele innych narządów. Dlaczego się rozwija, jak ją rozpoznać i jakie możliwości leczenia mają dziś lekarze?

Choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi może ujawnić się długo po transplantacji

Przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych daje wielu osobom z nowotworami krwi szansę na wyleczenie. Nie zawsze jednak zakończenie hospitalizacji oznacza koniec walki o zdrowie. Jednym z najpoważniejszych powikłań transplantacji jest choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, która może rozwinąć się nawet u połowy pacjentów. Jak rozpoznać jej pierwsze objawy i jakie możliwości leczenia mają obecnie lekarze?

Czym jest choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi?

Choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, określana skrótem GvHD (ang. Graft-versus-Host Disease), jest powikłaniem, które może wystąpić po allogenicznym przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych. W przeciwieństwie do transplantacji autologicznej, w której pacjent otrzymuje własne komórki, w transplantacji allogenicznej materiał pochodzi od innego człowieka, dawcy spokrewnionego lub niespokrewnionego.

Problem pojawia się wtedy, gdy komórki układu odpornościowego pochodzące od dawcy rozpoznają tkanki biorcy jako obce i zaczynają je atakować. W efekcie rozwija się reakcja zapalna, która może prowadzić do uszkodzenia tkanek, a w bardziej zaawansowanych przypadkach także do włóknienia i trwałego upośledzenia funkcji narządów.

GvHD może dotyczyć skóry, oczu, jamy ustnej, wątroby, przewodu pokarmowego, płuc, mięśni, stawów oraz narządów płciowych. U części chorych obejmuje kilka układów jednocześnie.

Mechanizm tej choroby jest złożony. Uczestniczą w nim zarówno limfocyty T, jak i limfocyty B, a także zaburzenia mechanizmów odpowiedzialnych za utrzymanie tolerancji immunologicznej. Przewlekły stan zapalny może z czasem prowadzić do włóknienia, czyli zastępowania prawidłowej tkanki tkanką łączną, co ogranicza funkcjonowanie zajętych narządów.

Jak często występuje GvHD?

Przewlekła GvHD należy do najważniejszych późnych powikłań allogenicznego przeszczepienia krwiotwórczych komórek macierzystych. Według danych przywoływanych w aktualnych europejskich wytycznych choroba rozwija się u około 50 proc. pacjentów po takim przeszczepieniu. W zależności od badanej populacji, zastosowanej metody transplantacji i przyjętych kryteriów rozpoznania częstość występowania może się różnić.

W badaniu Europejskiego Towarzystwa Przeszczepiania Krwi i Szpiku (EBMT), obejmującym ponad 102 tys. dorosłych pacjentów z nowotworami hematologicznymi, analizowano częstość przewlekłej GvHD na przestrzeni trzech dekad. W grupie osób po przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych w latach 2010–2019 skumulowana częstość występowania choroby po 48 miesiącach wynosiła 39,1 proc. Wyniki pokazują, że mimo postępu transplantologii przewlekła GvHD nadal pozostaje istotnym problemem klinicznym.

Skalę transplantacji w Polsce pokazują dane Centrum Organizacyjno-Koordynacyjnego ds. Transplantacji „Poltransplant”. W 2024 roku wykonano w naszym kraju 864 allogeniczne przeszczepienia krwiotwórczych komórek macierzystych.

Choć GvHD jest chorobą rzadką w skali całej populacji, wśród osób po transplantacji stanowi istotny problem kliniczny. Mimo to pozostaje mało znana społecznie. O sukcesach transplantologii i pacjentach, którzy pokonali nowotwór, mówi się często, jednak znacznie rzadziej o tym, z jakimi wyzwaniami mierzą się chorzy w kolejnych miesiącach i latach po przeszczepieniu – podkreśla prof. Lidia Gil, kierownik Katedry i Kliniki Hematologii, Transplantacji i Terapii Komórkowej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu.

Ostra i przewlekła GvHD. Czym się różnią?

Wyróżnia się dwie główne postacie choroby: ostrą i przewlekłą. Różnią się one przede wszystkim charakterem objawów i mechanizmami uszkadzania tkanek.

Ostra GvHD najczęściej dotyczy skóry, przewodu pokarmowego i wątroby. Może powodować wysypkę, zaczerwienienie skóry, nudności, wymioty, biegunkę oraz zaburzenia czynności wątroby.

Przewlekła GvHD ma bardziej złożony obraz kliniczny. Może przypominać niektóre choroby autoimmunologiczne i obejmować wiele narządów. Charakterystyczne są między innymi zmiany skórne prowadzące do stwardnienia i utraty elastyczności skóry, przewlekła suchość oczu i jamy ustnej, uszkodzenie błon śluzowych oraz zaburzenia funkcji płuc. Ta postać choroby często rozwija się między 2. a 18. miesiącem po transplantacji, ale może ujawnić się również później.

Podział na postać ostrą i przewlekłą nie opiera się wyłącznie na czasie, który upłynął od przeszczepienia. Dawniej często posługiwano się granicą 100 dni, obecnie o rozpoznaniu decyduje przede wszystkim charakter objawów. Możliwe jest również występowanie zespołu nakładania, w którym pojawiają się cechy obu postaci choroby.

Objawy GvHD. Na jakie sygnały powinien zwrócić uwagę pacjent?

Jednym z największych problemów związanych z rozpoznawaniem przewlekłej GvHD jest różnorodność jej objawów. Mogą pojawiać się stopniowo, początkowo przypominając zwykłe dolegliwości lub działania niepożądane leków. Do najczęstszych objawów należą:

Skóra:

  • suchość, zaczerwienienie i wysypki,
  • przebarwienia i zmiany przypominające liszaj płaski,
  • stwardnienie skóry i utrata jej elastyczności,
  • uczucie napięcia, świąd, ograniczenie ruchomości w przypadku zajęcia głębszych tkanek.

Oczy:

  • przewlekła suchość,
  • pieczenie i uczucie piasku pod powiekami,
  • nadwrażliwość na światło,
  • podrażnienie i zaburzenia widzenia w bardziej zaawansowanych przypadkach.

Jama ustna:

  • suchość błon śluzowych,
  • bolesne nadżerki i zmiany zapalne,
  • trudności z jedzeniem i połykaniem,
  • nadwrażliwość na niektóre pokarmy.

Płuca:

  • przewlekły kaszel,
  • narastająca duszność,
  • pogorszenie tolerancji wysiłku,
  • obturacyjne zaburzenia wentylacji, w tym zespół zarostowego zapalenia oskrzelików (BOS).

Przewód pokarmowy:

  • nudności i bóle brzucha,
  • biegunki,
  • utrata apetytu,
  • niezamierzony spadek masy ciała.

Mięśnie, stawy i powięzi:

  • bóle i sztywność,
  • osłabienie mięśni,
  • ograniczenie zakresu ruchów,
  • przykurcze utrudniające codzienne funkcjonowanie.

Narządy płciowe:

  • suchość i podrażnienie,
  • bolesność,
  • zmiany zapalne,
  • bliznowacenie i zrosty, które mogą prowadzić do poważnych zaburzeń funkcji narządów płciowych.

Nie każdy pacjent doświadcza wszystkich wymienionych dolegliwości. Nie oznaczają one również automatycznie rozwoju GvHD. Podobne objawy mogą być związane z infekcjami, działaniem leków lub innymi powikłaniami po transplantacji. Szczególnej uwagi wymagają jednak nowe lub nasilające się trudności z oddychaniem. Zajęcie płuc może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia ich struktury i funkcji.

Jak rozpoznaje się przewlekłą GvHD?

Rozpoznanie choroby wymaga dokładnej oceny klinicznej. Lekarz analizuje objawy, historię transplantacji, dotychczasowe powikłania i stosowane leczenie immunosupresyjne. W zależności od podejrzewanego zajęcia narządów diagnostyka może obejmować:

  • szczegółowe badanie skóry i błon śluzowych,
  • badanie okulistyczne,
  • ocenę funkcji płuc, w tym spirometrię,
  • badania laboratoryjne oceniające czynność wątroby i inne parametry,
  • badania obrazowe,
  • biopsję skóry, błony śluzowej lub innej zajętej tkanki, jeśli jest potrzebna do potwierdzenia rozpoznania lub wykluczenia innych przyczyn dolegliwości.

Lekarze oceniają również stopień zaawansowania choroby i liczbę zajętych narządów. Przewlekłą GvHD klasyfikuje się jako łagodną, umiarkowaną lub ciężką. Ma to bezpośredni wpływ na wybór sposobu leczenia.

W diagnostyce szczególnie ważne jest wykluczenie infekcji i innych powikłań po transplantacji. Samo występowanie suchości oczu, wysypki czy biegunki nie wystarcza do rozpoznania GvHD.

Jak lekarze leczą chorobę przeszczep przeciwko gospodarzowi?

Leczenie przewlekłej GvHD zależy od nasilenia objawów, liczby zajętych narządów, ogólnego stanu pacjenta oraz ryzyka nawrotu choroby podstawowej. Celem terapii jest zahamowanie nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego, ograniczenie stanu zapalnego, ochrona narządów przed trwałym uszkodzeniem i poprawa jakości życia.

Kortykosteroidy nadal podstawą pierwszej linii leczenia

W przypadku umiarkowanej i ciężkiej przewlekłej GvHD podstawową metodą leczenia pozostają kortykosteroidy, przede wszystkim prednizon lub prednizolon oraz metyloprednizolon. Leki te ograniczają nadmierną aktywność układu odpornościowego i zmniejszają stan zapalny. Według europejskich wytycznych poprawę uzyskuje około połowy leczonych nimi pacjentów.

W łagodniejszych postaciach choroby lekarze mogą zdecydować się na leczenie miejscowe, na przykład preparatami steroidowymi, inhibitorami kalcyneuryny lub odpowiednio dobraną fototerapią.

Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów wiąże się jednak z ryzykiem działań niepożądanych, dlatego lekarze starają się stopniowo zmniejszać ich dawki, gdy tylko pozwala na to stan pacjenta.

Ruksolitynib i inne leki stosowane w kolejnych liniach leczenia

Nie u wszystkich chorych udaje się uzyskać odpowiedź na pierwszą terapię. U części pacjentów choroba postępuje mimo leczenia steroidami albo nawraca podczas zmniejszania ich dawek. W takich przypadkach konieczne może być zastosowanie kolejnych metod leczenia.

Jednym z ważnych osiągnięć ostatnich lat jest wprowadzenie ruksolitynibu. Jest to lek z grupy inhibitorów kinaz JAK, który wpływa na szlaki przekazywania sygnałów uczestniczących w odpowiedzi zapalnej i immunologicznej. W Unii Europejskiej został zatwierdzony do leczenia przewlekłej GvHD u pacjentów w wieku co najmniej 12 lat, u których odpowiedź na inne metody leczenia jest niewystarczająca lub występuje oporność na leczenie.

W kolejnych liniach terapii lekarze mogą rozważać także inne leki, między innymi ibrutynib czy belumosudil, zależnie od wskazań, dostępności i indywidualnej sytuacji chorego. Nie wszystkie z tych metod mają jednak taki sam status rejestracyjny i miejsce w standardach leczenia.

Dobór terapii wymaga uwzględnienia ryzyka zakażeń, chorób współistniejących, możliwych działań niepożądanych i ryzyka nawrotu nowotworu, z powodu którego wykonano transplantację.

Fotofereza pozaustrojowa

Jedną z metod wykorzystywanych w leczeniu przewlekłej GvHD jest fotofereza pozaustrojowa (ECP). Polega ona na pobraniu krwi pacjenta, oddzieleniu z niej określonej frakcji komórek jednojądrzastych, poddaniu ich działaniu światła ultrafioletowego UVA w obecności substancji światłoczułej, a następnie ponownym podaniu do krążenia.

Metoda ta wpływa na regulację odpowiedzi immunologicznej. Może być stosowana u wybranych pacjentów, również wtedy, gdy inne metody leczenia nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Jej zaletą jest możliwość ograniczenia zapotrzebowania na niektóre leki immunosupresyjne.

Leczenie dostosowane do zajętego narządu

W terapii GvHD nie wystarczy zahamować nieprawidłową reakcję odpornościową. Konieczne jest również leczenie dolegliwości związanych z uszkodzeniem konkretnych narządów.

Pacjenci z zajęciem oczu mogą potrzebować specjalistycznych preparatów nawilżających i leczenia okulistycznego. Zmiany w jamie ustnej wymagają opieki stomatologicznej i odpowiedniego leczenia miejscowego. Przy zajęciu płuc konieczna jest regularna kontrola czynności oddechowej i leczenie prowadzone przez specjalistów. W przypadku zmian skórnych i ograniczenia ruchomości ważną rolę odgrywają rehabilitacja oraz fizjoterapia. Leczenie zmian w obrębie narządów płciowych może wymagać konsultacji ginekologicznej lub urologicznej.

Coraz większe znaczenie ma więc opieka wielospecjalistyczna, obejmująca nie tylko hematologa i transplantologa, ale również okulistę, dermatologa, pulmonologa, gastroenterologa, stomatologa, ginekologa, urologa oraz fizjoterapeutę.

Czy można zapobiec rozwojowi GvHD?

Ryzyka wystąpienia choroby nie można całkowicie wyeliminować, ale istnieją metody zmniejszania prawdopodobieństwa jej rozwoju.

Duże znaczenie ma odpowiedni dobór dawcy, zgodność w zakresie antygenów zgodności tkankowej HLA oraz profilaktyka immunologiczna stosowana po transplantacji. W zależności od sytuacji klinicznej lekarze wykorzystują między innymi leki immunosupresyjne, takie jak cyklosporyna i takrolimus, a także globulinę antytymocytarną (ATG) lub cyklofosfamid podawany po przeszczepieniu.

Wybór schematu profilaktyki zależy od rodzaju dawcy, źródła komórek macierzystych, choroby podstawowej i innych czynników ryzyka. W badaniach wykazano, że niektóre strategie profilaktyczne mogą zmniejszać częstość występowania przewlekłej GvHD. Nie oznacza to jednak całkowitej ochrony przed tym powikłaniem.

Dlaczego kontrola po transplantacji jest tak ważna?

Jednym z najważniejszych problemów związanych z przewlekłą GvHD jest możliwość jej późnego ujawnienia. Pacjent może opuścić szpital, wrócić do codziennych aktywności i dopiero po kilku miesiącach zauważyć objawy, które początkowo nie kojarzą mu się z przebytą transplantacją. Tymczasem wczesne rozpoznanie choroby daje szansę na szybsze rozpoczęcie leczenia i ograniczenie ryzyka trwałych uszkodzeń narządów.

Szczególnie istotne jest, aby pacjenci nie bagatelizowali przewlekłej suchości oczu, zmian skórnych, bólu i sztywności stawów, problemów z połykaniem, biegunek czy narastającej duszności.

Każdy nowy, nietypowy lub nasilający się objaw powinien zostać zgłoszony zespołowi transplantacyjnemu. Nie należy samodzielnie odstawiać leków immunosupresyjnych ani zmieniać ich dawek.

Pacjenci wymagają długoterminowej kontroli, nawet jeśli od transplantacji minęło już wiele miesięcy lub lat.

Przewlekła GvHD może być poważnym i długotrwałym powikłaniem, ale współczesna medycyna dysponuje coraz większą liczbą metod pozwalających kontrolować jej przebieg. Warunkiem skutecznego postępowania jest odpowiednio wczesne rozpoznanie, indywidualny dobór terapii i współpraca specjalistów różnych dziedzin.

Zakończenie hospitalizacji po transplantacji nie oznacza końca leczenia i obserwacji. W przypadku GvHD czujność pacjenta, jego bliskich i lekarzy pozostaje ważna również długo po przeszczepieniu.